Je voelt je prima, sport twee keer per week en je bloeddruk was bij de laatste controle keurig normaal. Toch is de kans groot dat je aderen nu al dichtslibben, zonder dat jij of je huisarts daar iets van merkt. Dat blijkt uit de grootste studie ooit naar onzichtbare aderverkalking, gepubliceerd in augustus in The New England Journal of Medicine. Ruim 16.800 gezonde volwassenen in Denemarken en Spanje werden van top tot teen gescand, en de uitkomst is ongemakkelijk precies voor mannen.
Dat klinkt dramatischer dan het is, maar het verandert wel hoe je naar een jaarlijkse gezondheidscheck zou moeten kijken. Aderverkalking ontwikkelt zich in stilte, vaak tientallen jaren voordat iemand een hartinfarct of beroerte krijgt. Precies dat sluipende karakter maakt de bevindingen van deze studie zo relevant, ook als je jezelf allesbehalve een risicogeval vindt.
Wat onderzoekers precies vonden
Het REACT-onderzoek, geleid door cardiologen van het Deense Rigshospitalet en het Spaanse onderzoekscentrum CNIC, bekeek slagaders in de hals, benen en het hart bij mensen zonder bekende hart- en vaatziekte. Met echografie en CT-scans zochten ze naar plaque, de vetophopingen die aders vernauwen en uiteindelijk een infarct of beroerte kunnen veroorzaken.
De uitkomst: 57 procent van alle deelnemers had al plaque in minstens één vaatgebied, terwijl niemand klachten had. Bij mannen tussen de 30 en 39 jaar lag dat percentage op 34,6 procent, tegen 21,3 procent bij vrouwen in dezelfde leeftijdsgroep. Zelfs onder de 18 tot 29 jaar had bijna 9 procent van de mannen al meetbare aderverkalking. Tussen je zestigste en zeventigste is het bij mannen bijna geen uitzondering meer: dan heeft 9 op de 10 mensen plaque in de vaten.
Waarom mannen zo veel eerder aan de beurt zijn
Onderzoekers zagen dat het proces bij mannen vijf tot tien jaar eerder begint dan bij vrouwen. Een deel van de verklaring ligt bij oestrogeen, dat vrouwen tot de menopauze een zekere bescherming biedt tegen vaatschade. Zodra die bescherming wegvalt, versnelt de aderverkalking bij vrouwen juist weer, maar mannen bouwen die achterstand dus al veel eerder op. Leefstijlfactoren als roken, alcohol en een hogere gemiddelde bloeddruk op jongere leeftijd spelen ook mee, net als vetverdeling: mannen zetten vaker buikvet aan, en dat type vet hangt sterker samen met vaatschade dan vet op heupen of dijen.
Dat mannen hart- en vaatziekten vaker treffen dan vrouwen, bevestigen ook de cijfers van het CBS: 4 procent van de Nederlandse mannen heeft ooit een hartinfarct gehad, tegen 2 procent van de vrouwen. Tegelijk gaan mannen minder vaak naar de huisarts dan vrouwen, wat betekent dat vaatschade bij hen ook later ontdekt wordt.
Je bloeddruk en cholesterol vertellen niet het hele verhaal
Het meest verontrustende aan het onderzoek is niet dat aderverkalking voorkomt, maar dat een groot deel van de deelnemers met plaque helemaal geen afwijkende bloeddruk of cholesterolwaarden had. Een standaard bloedonderzoek bij de huisarts mist dus regelmatig wat er in de vaten zelf al gebeurt. Je conditie meten via VO2 max geeft een beter beeld van je cardiovasculaire gezondheid dan een los bloeddrukcijfer, maar ook dat is geen vervanging voor een echte vaatscan.
Cardiologe Isabel Gonçalves van het Skåne University Hospital in Zweden waarschuwt in reactie op de studie wel voor overhaaste conclusies: meer ziekte opsporen betekent niet automatisch dat je er ook iets aan kunt doen. De onderzoekers starten daarom een vervolgstudie die moet uitwijzen of vroege opsporing via scans daadwerkelijk infarcten voorkomt, of dat het vooral onrust oplevert zonder concreet voordeel.
Wat je hier concreet mee kunt
Zolang die vervolgstudie nog loopt, is voorkomen nog altijd effectiever dan opsporen. Een paar dingen die volgens cardiologen het meeste verschil maken:
- Beweeg dagelijks, ook als het geen intensieve training is. Wandelen, fietsen en traplopen houden je bloedvaten soepel.
- Beperk verzadigd vet en suiker, niet omdat één keer friet eten gevaarlijk is, maar omdat het patroon over jaren telt.
- Laat je bloeddruk en cholesterol vanaf je dertigste standaard meten bij een huisartsbezoek, ook zonder klachten.
- Stop met roken of begin er niet aan. Roken versnelt vaatschade sneller dan vrijwel elke andere gewoonte.
- Let op je buikomvang. Een tailleomtrek boven de 102 centimeter hangt sterker samen met vaatrisico dan je gewicht op de weegschaal.
- Slaap voldoende en structureel. Onderzoek naar de relatie tussen slaap en vaatgezondheid laat zien dat chronisch te weinig slaap ontstekingswaarden in het lichaam verhoogt, wat vaatschade weer versnelt.
Geen van deze punten is nieuw, maar de REACT-studie geeft ze wel meer urgentie. Waar een cardioloog vroeger vooral naar risicofactoren op papier keek, laat deze studie zien dat de vaatschade er soms al is voordat die risicofactoren zichtbaar worden in bloedwaarden. Dat maakt leefstijl minder een kwestie van "ooit belangrijk" en meer een kwestie van nu al invloed hebben op iets dat al in gang is.
Een goede bloedtest die je biologische leeftijd meet kan als extra signaal dienen, net als je handdruk als gezondheidsmarker, maar geen van beide vervangt een gesprek met je huisarts als aderverkalking in je familie voorkomt.
Dit is het moment om je hart serieus te nemen
Het ongemakkelijke van deze studie is dat hij een groep mannen raakt die zichzelf allesbehalve ongezond noemt. Je hoeft geen klachten te hebben om al op weg te zijn naar een probleem dat pas na je vijftigste zichtbaar wordt. Dat is precies waarom een preventieve check zinvol is voordat er iets misgaat, in plaats van pas te reageren als je borst pijn doet tijdens het sporten. Vraag bij je volgende huisartsbezoek gewoon om een cholesterol- en bloeddrukcontrole, zeker als hart- en vaatziekten in je familie voorkomen. Die vijf minuten aan de balie kunnen je decennia schelen.