Prostaatkanker is de meest voorkomende vorm van kanker bij mannen in Nederland, met ruim 15.000 nieuwe diagnoses per jaar. Toch bestaat er geen landelijk bevolkingsonderzoek, zoals dat wel geldt voor borstkanker en darmkanker. Dat gaat nu veranderen. Het Erasmus MC start met de PRISTiNE-studie, een proef waarbij 25.000 mannen tussen de 50 en 70 jaar een uitnodiging krijgen voor een bloedtest. KWF Kankerbestrijding steekt er 3,2 miljoen euro in, en de uitkomst kan bepalen of Nederland de komende jaren eindelijk een echt screeningsprogramma krijgt.
Waarom prostaatkanker vaak te laat wordt ontdekt
Het probleem zit in de symptomen, of eigenlijk het gebrek daaraan. Prostaatkanker groeit in de meeste gevallen traag en veroorzaakt in een vroeg stadium zelden klachten. Veel mannen merken pas iets als de ziekte al is uitgezaaid, en dan is genezing lastiger. Jaarlijks overlijden ruim 3.000 mannen in Nederland aan prostaatkanker, een aantal dat volgens de Prostaatkankerstichting kan dalen als tumoren eerder worden opgespoord. Net als bij andere kankersoorten geldt hier: vroege opsporing redt levens, maar alleen als je weet dat er iets te ontdekken valt. Nederland loopt daarmee achter op landen als Duitsland en Zweden, waar artsen mannen vanaf 45 al standaard wijzen op de mogelijkheid van een PSA-test.
Wat de PRISTiNE-proef precies test
De pilot draait om de PSA-test, een simpele bloedtest die het prostaatspecifiek antigeen meet. Een verhoogde waarde betekent niet automatisch kanker, maar wel een reden voor vervolgonderzoek. Mannen met een verhoogde PSA-waarde krijgen in de PRISTiNE-studie een MRI-scan, in plaats van meteen een biopsie. Die volgorde is bewust gekozen: eerdere onderzoeken laten zien dat een MRI vooraf onnodige biopsieën voorkomt en de sterfte aan prostaatkanker met 20 tot 35 procent kan verminderen. Het Erasmus MC test dit model nu op grote schaal, om te zien of het ook buiten een gecontroleerde onderzoeksomgeving werkt. Alleen mannen met een duidelijk verhoogde PSA-waarde gaan door naar de MRI, waardoor het gros van de deelnemers na een simpele bloedafname alweer klaar is.
Waarom niet elke man zomaar een PSA-test moet doen
Hier zit meteen de reden waarom Nederland nog geen landelijke screening heeft. Een PSA-test kan ook fout-positieve uitslagen geven, bijvoorbeeld door een goedaardig vergrote prostaat of een ontsteking. Dat leidde vroeger tot onnodige biopsieën en soms tot behandeling van tumoren die nooit klachten hadden veroorzaakt. De MRI-stap in de PRISTiNE-studie moet dat probleem juist oplossen. Ga dus niet op eigen initiatief een PSA-test aanvragen zonder overleg met je huisarts. De afweging tussen vroege opsporing en overbehandeling is precies waar deze proef antwoord op moet geven. Huisartsen kunnen je op basis van je leeftijd, klachten en familiegeschiedenis helpen inschatten of een test op dit moment zin heeft.
Wat er gebeurt als je een uitnodiging krijgt
Ben je tussen de 50 en 70 en woon je in een van de regio's waar de pilot loopt, dan kun je een uitnodiging voor de PRISTiNE-studie in de brievenbus krijgen. Deelname is vrijwillig en begint met een bloedafname. Heb je een vader of broer die prostaatkanker heeft gehad, dan loop je al een verhoogd risico en is meedoen extra de moeite waard: erfelijke belasting verdubbelt ongeveer de kans op de ziekte. Zoals met meer gezondheidsmarkers geldt: hoe eerder je weet waar je staat, hoe meer opties je hebt.
Wat dit betekent voor mannen die nu al klachten hebben
De PRISTiNE-studie is gericht op mannen zonder klachten, puur om vroege opsporing te testen. Heb je nu al symptomen zoals vaker moeten plassen, een zwakkere straal of bloed in urine of sperma, wacht dan niet op een uitnodiging voor een onderzoek. Dat soort klachten verdient een gesprek met je huisarts, los van welke pilot er loopt. Net als bij andere gezondheidsklachten stellen mannen een doktersbezoek te vaak uit, vaak uit een soort ongemak of de gedachte dat het wel vanzelf overgaat. Bij prostaatklachten is dat een gok die je niet hoeft te nemen: de huisarts kan met een simpel gesprek en eventueel een bloedtest al veel duidelijkheid geven.
Hoeveel jaar dit gaat duren voordat er een besluit valt
Grootschalige onderzoeken naar bevolkingsonderzoek gaan zelden snel, en de PRISTiNE-studie is daarop geen uitzondering. De werving van de 25.000 deelnemers gebeurt gefaseerd, en de resultaten worden pas na jaren van vervolgonderzoek verwacht. Pas als duidelijk is hoeveel sterfgevallen de aanpak daadwerkelijk voorkomt, tegenover hoeveel onnodige onderzoeken het oplevert, kan de Gezondheidsraad een advies geven over een landelijk programma. Tot die tijd blijft prostaatkankerscreening in Nederland iets wat je zelf met je huisarts moet bespreken, zeker als je een verhoogd risico hebt door leeftijd, familiegeschiedenis of afkomst. Mannen met Afrikaanse of Caribische roots hebben namelijk een aantoonbaar hogere kans op agressieve vormen van de ziekte, iets wat in de huidige richtlijnen nog onvoldoende terugkomt.