Een groot internationaal onderzoek met bijna 26.000 hersenscans laat iets zien wat je BMI nooit kan vertellen. De spieren die je opbouwt en het vet dat zich rondom je organen verzamelt, bepalen samen hoe snel je brein veroudert. Voor mannen is dat extra relevant, want juist het diepe buikvet hoopt zich bij ons makkelijker op dan onderhuids vet.
De studie kwam in januari uit via de Radiological Society of North America. Onderzoekers analyseerden MRI-scans van 25.997 deelnemers aan de UK Biobank en koppelden lichaamssamenstelling aan biologische hersenleeftijd. Het verschil tussen mannen met veel spier en weinig visceraal vet en mannen met het tegenovergestelde profiel, was groter dan de meeste onderzoekers verwachtten.
Wat de hersenscans lieten zien
De onderzoekers keken niet naar gewicht of BMI. Ze keken naar twee dingen tegelijk, hoeveel spiermassa iemand droeg en hoeveel visceraal vet zich rondom de organen ophoopte. Daarna vergeleken ze die waarden met de biologische leeftijd van het brein, gemeten aan grijze stof, witte stof en specifieke hersenstructuren die met cognitie te maken hebben.
Mannen met meer spier en minder visceraal vet hadden hersenen die jaren jonger oogden dan hun kalenderleeftijd. Mannen met weinig spier en veel diep buikvet liepen voor. Twee profielen sprongen er extra negatief uit, dat van de "skinny fat"-man, ogenschijnlijk slank maar met weinig spier en veel diep vet, en het pancreas-dominante profiel, waarbij vet zich rondom de alvleesklier ophoopt. Beide hingen samen met versnelde hersenveroudering, snellere cognitieve achteruitgang en een hoger risico op neurologische ziekten.
Volgens de officiële publicatie van de Radiological Society of North America hield het verband alleen stand voor visceraal vet. Onderhuids vet, het zwembandje dat je in de spiegel ziet, had geen significant effect.
Waarom visceraal vet anders is dan dat zwembandje
Onderhuids vet zit tussen je huid en je spieren. Je kunt erin knijpen, het is zichtbaar, en het is voornamelijk passieve opslag. Visceraal vet zit dieper, achter de buikspieren, gewikkeld rondom je lever, alvleesklier en darmen. Dat soort vet is hormonaal actief, het scheidt ontstekingsstoffen uit en stuurt continu signalen naar de rest van je lichaam.
Bij mannen hoopt visceraal vet zich vooral bij de taille op. Een buik die hard aanvoelt en weinig meegeeft, wijst eerder op visceraal vet dan een zachte, knijpbare buik. Dat verklaart deels waarom mannen met een ogenschijnlijk normaal gewicht alsnog gezondheidsrisico's lopen. Een mythe die rond dit thema blijft hangen, is dat stress alleen de oorzaak is. Lees ook waarom de cortisol belly als concept niet houdbaar is, voor meer nuance over wat zich rondom je middel afspeelt.
Wat spiermassa met je brein doet
Spier is geen passief weefsel. Tijdens beweging geeft het myokines af, signaleringsstoffen die ontstekingen onderdrukken, glucose-opname verbeteren en doorbloeding stimuleren, ook in de hersenen. Hoe meer functionele spier je draagt, hoe meer myokines er rondvliegen wanneer je actief bent.
Daarnaast hangt spiermassa samen met betere insulinegevoeligheid. Insulineresistentie wordt steeds vaker gekoppeld aan dementie, in zoverre dat sommige onderzoekers Alzheimer als "type 3 diabetes" bestempelen. Door spier op te bouwen verlaag je dat risico, ongeacht of je daarmee ook gewicht verliest.
Trainen helpt niet alleen tegen lichamelijke aftakeling. Eerder onderzoek toonde al aan dat beweging op breinvlak vergelijkbare effecten heeft als antidepressiva, wat past in dit grotere plaatje van spier als breinmedicijn.
Waarom BMI in dit verhaal nutteloos is
BMI deelt je gewicht door je lengte in het kwadraat. Het kent geen verschil tussen vet en spier, en het kent al helemaal geen verschil tussen onderhuids vet en visceraal vet. Twee mannen met een identieke lengte en hetzelfde gewicht kunnen totaal verschillende risico's lopen, afhankelijk van hoe dat gewicht is opgebouwd.
Een rugbyspeler met grote droge spiermassa en een kantoorman die nauwelijks beweegt, kunnen op papier dezelfde BMI hebben. Het zegt vrijwel niets over hun werkelijke gezondheid. Voor een betere maatstaf, zie waarom VO2 max meer over je gezondheid zegt dan BMI. Vergelijkbare argumenten gelden voor lichaamssamenstelling, taille-omtrek en spier-vetverhouding.
Wat dit betekent voor je trainingsschema
De praktische les uit de studie is niet "doe meer cardio" en zeker niet "ga lijnen". Mannen die alleen op gewichtsverlies focussen, verliezen vaak ook spier, en daarmee precies het weefsel dat hun brein beschermt. De combinatie die werkt, is krachttraining twee à drie keer per week plus voldoende eiwitten om die spier op te bouwen.
Visceraal vet reageert overigens goed op intervaltraining en consistente kracht. Een gerichte aanpak op buikvet door alleen sit-ups te doen, werkt niet, dat is decennia geleden al weerlegd. Wat wel werkt, is je hele lichaam vaker zwaarder belasten, slaap serieus nemen en alcohol terugbrengen, omdat dat laatste vooral op visceraal vetweefsel inhakt.
Volgens een analyse van NBC News noemden de hoofdonderzoekers spieropbouw bovendien expliciet als beïnvloedbare factor, in tegenstelling tot bijvoorbeeld genetische aanleg voor dementie. Je leeftijdsklok kun je niet stoppen, maar de snelheid waarmee je brein veroudert, ligt voor een flink deel in je eigen handen.