Nederlandse mannen leven gemiddeld zo'n drie jaar korter dan vrouwen. Roken, alcohol en risicovol gedrag verklaren een deel van dat verschil, maar niet alles. Onderzoekers van de University of Virginia denken dat een stukje van het antwoord letterlijk in je bloed zit: naarmate je ouder wordt, verliezen steeds meer van je witte bloedcellen hun Y-chromosoom. En dat verlies blijkt allesbehalve onschuldig.
Het stukje DNA dat langzaam verdwijnt
Het fenomeen heet mosaic loss of Y, meestal afgekort tot LOY. Witte bloedcellen delen razendsnel om je immuunsysteem op peil te houden, en bij elke deling kan er iets misgaan. Bij vrouwen valt zo'n foutje in het DNA vaak weg tegen de rest van de cel, maar mannen hebben maar één Y-chromosoom. Verdwijnt dat uit een cel, dan blijft die cel gewoon delen, alleen zonder Y.
Het is geen zeldzaamheid. Onderzoek laat zien dat ongeveer 40 procent van de zeventigjarige mannen het Y-chromosoom al kwijt is in een deel van hun witte bloedcellen, en bij mannen boven de negentig loopt dat op tot ruim de helft. Bij sommige oudere mannen mist meer dan 80 procent van de betrokken cellen het chromosoom volledig.
Lang dachten wetenschappers dat het Y-chromosoom vooral een rol speelde bij de aanmaak van zaadcellen en verder weinig deed. Pas sinds de volledige sequencing van het chromosoom in 2023 werd duidelijk hoeveel het eigenlijk regelt. Het bevat genen die de activiteit van duizenden andere genen in het lichaam bijsturen, waaronder een aantal dat tumoren onderdrukt. Verdwijnt het Y-chromosoom uit een cel, dan verdwijnt ook een deel van dat toezicht.
Waarom je hart het als eerste voelt
Kenneth Walsh en zijn team publiceerden in 2022 in het tijdschrift Science het duidelijkste bewijs tot nu toe. Ze bekeken DNA en overlijdensgegevens van meer dan 15.000 mannen uit de UK Biobank en zagen dat mannen die in minstens 40 procent van hun witte bloedcellen het Y-chromosoom misten, 31 procent vaker overleden aan hart- en vaatziekten dan mannen bij wie het chromosoom grotendeels intact was.
Om te bewijzen dat het verlies zelf de oorzaak was en niet gewoon een teken van ouder worden, transplanteerden de onderzoekers beenmerg zonder Y-chromosoom bij muizen. Die muizen ontwikkelden sneller littekenweefsel in hun hart, met een verminderde pompfunctie tot gevolg. Vervolgonderzoek liet zien dat het probleem zit in bepaalde afweercellen in het hart: zonder Y-chromosoom zetten die cellen te veel bindweefsel aan, waardoor het hart stugger wordt. Dat mechanisme is precies waarom hartklachten al veel eerder kunnen beginnen dan je denkt, soms al in je dertiger jaren.
Roken versnelt wat toch al gebeurt
LOY is een normaal onderdeel van ouder worden en valt niet te stoppen. Wel is er één duidelijke versneller aangetoond: roken. Rokers verliezen het Y-chromosoom gemiddeld sneller en in grotere hoeveelheden dan niet-rokers, en dat effect is deels omkeerbaar na stoppen. Het is opnieuw een reden waarom een sigaret niet alleen je longen raakt, maar via een omweg ook je hart.
Hoeveel jaar roken precies scheelt, laat zich lastig in één getal vangen, omdat het verlies bij iedereen in een ander tempo optreedt. Wat de onderzoekers wel consequent terugzien, is dat de curve bij rokers steiler omhoog loopt vanaf hun veertigste, terwijl die bij niet-rokers pas rond hun zestigste echt begint te stijgen. Twintig jaar eerder beginnen met een proces dat je hart belast, telt op den duur flink op.
Meer dan alleen je hart
De gevolgen van LOY reiken verder dan hartfalen. Mannen met een groter aandeel bloedcellen zonder Y-chromosoom hebben ook een hogere kans op bepaalde kankersoorten, de ziekte van Alzheimer en een ernstiger verloop van infecties. Dat laatste komt doordat het verlies zich vooral concentreert in het immuunsysteem: precies de cellen die je moeten beschermen, functioneren minder goed zonder hun volledige genenpakket. Een Duits bevolkingsonderzoek volgde duizenden mannen over jaren en zag bij degenen met veel LOY een merkbaar hoger risico op hartfalen dan bij leeftijdsgenoten bij wie het chromosoom grotendeels intact bleef, ook na correctie voor roken en overgewicht.
Walsh en collega's vermoeden dat LOY een flink deel verklaart van het verschil in levensverwachting tussen mannen en vrouwen in westerse landen. Het is niet de enige factor, maar wel een van de weinige die op celniveau meetbaar is, wat het onderzoek er tegelijk hoopvol op maakt: als je weet waar iets misgaat, kun je op termijn ook gerichter ingrijpen.
Wat je er vandaag al aan kunt doen
Een test op Y-chromosoomverlies krijg je bij de huisarts niet standaard aangeboden, en dat hoeft ook niet. De risicofactoren die het proces versnellen, zijn grotendeels dezelfde als voor hart- en vaatziekten in het algemeen: niet roken, een gezond gewicht, voldoende beweging en op tijd naar de dokter bij klachten. Juist dat laatste is waar het vaak misgaat: veel mannen stellen een afspraak veel te lang uit, terwijl vroege signalen van hartproblemen goed te behandelen zijn.
Wil je weten hoe je lichaam er op celniveau voor staat zonder op een dure test te wachten? Je conditie zegt daar al veel over, en is bovendien iets waar je zelf direct invloed op hebt. Het Y-chromosoom verdwijnt met de jaren of je nu wilt of niet, maar hoe hard je hart daaronder lijdt, ligt voor een groot deel nog altijd in eigen hand.